Val Za Lian Chum

Chan tiluan aa thleng cuahmahmi chungah khua a sami kan si bantuk in kan sining zong caan sinah an liam ve i an i thleng ve hna. Cu kan sining aa thleng cuahmahmi khuacaan chungah hin, kei zei tin dah ka rak i thlen ning a si i, zei ban tuk ka sining hi dah thlen rih ka hau, ti hi kan i hngalh fian awkah a herh taktakmi a si. A luan cia caan ah thil ṭha kan tuah caan a tampi lai i, thil ṭha lo kan tuah caan zong tampi an um ko lai. Porhlawtpi awktlak thil tampi kan ngei lai i, i ngaihchih dingmi thil zong tampi kan ngei lai. Cu vialte cu nun a kan chimtu thil ah an can i, thaizing caah ruahchannak ṭha a kan petu thil ah kan hman ding kha a biapi tuk.

Kan sining nih midang ca ah thlum-alnak a chuahpi lomi kan lungput le ziaza hna hi kaltak loin hmai kan fong kho lai lo. Phundang in kan chim cun, thlennak nun kan ngeih lo cun ṭhancho nun ngeih khawh a si lo. Ṭhancho nun ngeih lo cun mitling si khawh a si fawn lo. Cu mitling si khawh nakding ah cun kan lungput le ziaza hna hi a puitlingmi a si hmasa a hau. Rawl ei hlan ah paw a khim lo bantuk in kan lungput le kan ziaza kan i remh hlan ah mitling si khawh a si ve lo.

Minung kan i dawhnak bik hi kan lungput le kan ziaza ahhin a si, tiah an chim ṭheo tawn. Lenglei a langmi dawhnak le iang hna hi nihin ca lawng an si i, thaizing ca ah hmaihngalpi awk a ṭha lomi thil an si. Kan Baibal hrimhrim ah minung kan nunnak cu pangpar men ah tahchunh kan si. Pangpar cu a par lioah minung thinlung lawng hmanh a latu siloin thilnung kip tiang nih tlat duh le ngeih duh cio ding tluk in duh a nungmi a si. Asinain, a par a hung uai tik ah minung siseh, thilnung si hna seh lanhtakmi le zei ah rel lomi thil ah a cang ko. Chim duhmi cu, lenglei kan i dawhnak le iang hna hi ni khatkhat ah a ziam kho le a rawk kho lawngte an si. Lenglei sining ah aa lawmmi kan si sual ding cu a poi tuk lai. Cu nak cun, Mit nih a hmuh khawh lonak kan chunglei dawhnak le iang tu hi kan i porhlawtpi awk le hmaihngalpi awk an si deuh. Cucu a hmun ding thil zong an si fawn.

Cucaah, minung kan i dawhnak hi pangpar bang lenglei a langmi dawhnak siloin mit nih a hmuh khawh lonak kan chunglei tu hin aa dawhmi le iang a ngeimi kan si a herh. Iang cu zoh sau deuh poh ah hmuh chin lengmangmi duhnunnak asiloah zoh lengmang ah a chuak chin lengmangmi dawhnak, tiah leh hin aa rem bik ko lai dah. Pro. Peter F. Drucker nih a rak chimmi cu, “BC 400 hrawng ah khan Phidias timi zungthiampa hi Athen bawi hna nih Statute ser an rak fial. Statute a siammi cu a langhnak he, a langh lonak (zapi hmuh khawh lonak a hnulei tiang) zong ṭha tukin a saih hna ca ah an i ruahning nakin caan aa rauh deuh. Khua bawi hna nih thinhung ngai in, “Ziah a hnulei hmuh khawh lonak hna hi a hmailei a langhnak tluk in ṭha le dawh tein na siam, a hlei in na ṭuanmi man kan in pe lai lo,” tiah an mawhchiat. Phidias nih a lehmi hna cu, “A langh lonak hi a dawhtertu an si, hmuh khawh lomi Pathian nih a zohnak hna an si,” tiah a leh hna. Minung kan i dawhnak taktak zong hi mit nih a hmuh khawhmi lenglei kan sining hi siloin mit nih a hmuh khawh lonak kan chunglei ziaza le lungput ning tu hin an rak si ko rua. Zeicahtiah cuka hmun cun Pathian nih minung cuai a kan thlainakhmun a si ca ah a si.

Zeicahdah duh a nungmi lungput ngeih hi a biapit tuk kan ti a si ahcun Khrihfabu, ram le miphun, hawikom, chungkhar le kan zatlang nun hna ah rualremnak a kan ngeihter khotu cu ziaza ṭha le lungput ṭha a ngeimi hna lawng hi an si. Kan zatlang nun a ṭhencheu bik tu hi do a tla lomi kan lungput hin an si bik ṭheu tawn. Kan ziaza le lungput ning ahhin rualremnak le ṭhencheunak hna hi an um zungzal ve. Cu-
caah, duh a nungmi lungput ah hin a ṭhangchomi kan si ding hi a biapi taktak. Chunglei duhnunnak hi Khrihfa kan sinak a langhtertu kan identity pakhat zong a  si. Khrihfami cu mi-nunnem le mi cung ah daihnak ser a duh zungzalmi an si fawn ṭung hna. Asiah, daihnak nun cu teh kan ngei kun maw? Lenglang duhnunnak cu dah kan ngeihmi hi a si hnga! Zumtu mifa kan sinak ah chunglei duhnunnak nun kan ngeih lo sual cun ningzak tuk kan si lai. Fimnak hmanh cawn i thiam khawh a si cun ziaza le lungput zong hi cawn i thiam khawhmi an si ve. Muisam le fimnak ah zei tluk a ṭhangchomi kan si ko hmanh ah chunglei duhnunnak i a ṭhancho lomi kan si sual ding cu ngaihchia ngai kan si lai. Kan nunnak a thum-altertu cu kan lungput hi a si ca ah, nifate a thawmi tirawl in kan nun hi cawm khawh i zuam hna usi.