Salai Bawi Hlei Hu / New Delhi, India

Biadomhnak:

Lai miphun cu sifak retheih ngai in chun nilin lakah tuhmui tlaih in lo a thlo i rianhrang a rak ṭuanmi, Seihnam in thil phorh in nilin le ruahsur lakah chuk le cho kal in rian a rak tuanmi miphun kan rak si. Fimcawnnak ti zongah hmuhnak le theihnak a rak tlawm ca ah Pupa chan ah cun Laimi kan phung ah nu le pa tlukruannak a rak um lo. Nu nih ro an co kho lo. Nu nih phun an tung kho lo. Nu nih hruaitu an tlai kho bal lo. Chungkhar zongah Pa hi chungkhar lutlai bik a rak si zungzal. Nihin kum zabu 21st chan ah cun Lai miphun kan ṭhancho ning tuak ah khuaruahhar in kan ṭhangcho ve cang. Kan ṭhancho tiah ka ti tik ah micheukhat thinlungput ah a rak um ding biahalnak cu vawlei nih a rak sempimi chawva: sui le ngun hlawnthilri pawl an si kho men. Kha lawng kha ṭhanchonak tahfung a rak si lo. Ram pakhat, miphun pakhat ṭhanchonak he aa pehtlaimi cu thinlungput le nuncan ziaza, cun kan khuaruah ning le kan nunphung ah Nu le Pa covo aa tluk tein ruahpiak thiam zong hi a rak herh tuk mi ṭhanchonak lam a rak si ve.

Nunphung: Miphun pakhat a tthanchokhawhnak dingah a rak herh bikmi cu nunphung ngeih hi a rak si. Nain kan ngeihmi nunphung ah nu le pa thleidannak le tlukruanlonak a rak um ahcun cu bantuk miphun le ram nunphung a rak i ngeihmi hna cu an ṭhancho ding tluk in an ṭhangcho kho lai lo . Kan ngeihmi nunphung nih mipi tlukruannak ding covo a kan pek lo le ṭhathnemnak a um lo ahcun cu bantuk nunphung cu kaltak/hlawt ding a si ko. Hlan lio khuachia le khuavang hna an rak biak le an rak zumh lio chan i nunphung kha atu tiang kan i tlaih peng ding a si ti lo.(Upama)Kawlram cu ralkap uknak nih kum saupi a rak ukmi ram a si ca ah a hlei in Nu le Pa tlukruannak a rak um lo tluk a si. Kan biaknak, kan zatlang nunphung le kan Cozah phung nih ‘’Nu le Pa tlukruannak a dawn sual maw” timi biahalnak tuah phu te a si. Tulio Kawlram Uknak Phunghram zongah ‘’nu nih aa khatmi rian ah cun pa he i tluk tein covo le thlahlawh a hmuh ve lai” ti a um. Cun a um ṭhan rihmi cu “rian khanhnak ah an thiamnak nih a tlinh ko ahcun miphun, biaknak, nu le pa thleidan a um lai lo” ti a um rih. Cucaah kan phunghram nih cun Kawlram ah “ nu le pa dirhmun thleidannak a ngei lo” ti kha a fiang. Cu ti a si ah, phunghram a hmangtu minung nih cucu a zul kho maw; zoh hman usih President Thein Sein nih “biaknak pakhat le pakhat kar i ṭhitvatnak phung ser dingah hung tuaktan u” tiah Parliament Speaker Tura Swe Mann sinah ca a kuatmi kong kha a si. Hi “interfaith marriage law” hi phungki cheukhat nih biatak tein an aupi i; Buddhists nu kha biaknak dang pa nih an vat duh a si ahcun i vennak ca ah an sermi phung a si. Afiang ngaimi cu Biaknak kilven/rumven duhnak thisa an ngeih tuk ca ah an sermi a si. Cucaah zalonnak a um lo. A hmangtu pa pumpak hrim nih Nuhrin covo hi zei tluk in dah mi zapi nih an ṭihzah i, an upat awk a si timi hi sunglawi deuh in le man ngeih le kilven thiamnak ṭuanvo ngeihnak in Nu le Pa tlukruannak phung a zul kho lo.

Zatlang Nun: Nihin Laimi nih teh..kan Lainu hi niam tuk ah kan chia ve sual hna maw timi hi ruah lo awk a ṭha lo. Hlan pipu chan ah cun Nu cu pa nih niam deuh in rak zoh le chiah an rak si tiin an rak chim tawn. Pipu chan ah cun Nu hruaitu siter an duh hna lo. Nu cu pa hruaimi kuttang lawngah um ding in an rak ruahpiak hna. Atu lio chan hmanh ah micheukhat hmur le awkaa in a chuak tawnmi cu: Nu thil ti kho deuh le biachim kho deuh an um ahcun cu Nu cu pa bantuk a si, Nu zong a lo loh, bia an chim kho tuk tiah an kong ceih lengmang an si. Chungkhar hmanh ah Nu cu chungkhar ro kan tincoter hna lo. Pa lawng hi chungkhar ro tincoter an si. Hi bantuk hi nunphung cu a si ve ko. Hi bantuk tlukruannak a rak um lo tukmi ruahnak le lungput nih hin pei kan Lai Nu ṭhanchonak lam cu a rak dawnhkhan tuk cang cu! Kawlram ah hin nu le pa covo kong he aa pehtlaimi “ fimchimh cawnpiaknak thazaang a tlawm tuk ruangah Nu pawl cungah tuahtonak le buaibainak hi tampi kan zatlang nun ah hmuh le theih khawh a si. Cu hna pawl cu: Nu a si ruangah tukvelh le lungfahternak, hramhram in chiatha lei he pehtlaih in sal ah hmannak, zuarnak, hramhram in tlangrian ṭuanternak, chungkhar covo pawl hnonpiaknak pawl ah hin harnak an ton tam bik.

Fimcawnnak: Vawleicung ah Nu fimthiamnak lei in minthang le hruaitu minthang an tampi ko nain ka vun tar lem lai lo. Fimcawnnak lei in kan zoh ahcun thazaang kan pek ngaingai cang tiin ka hmuh. Kan ṭhancho kan ti ko lai. Amahbelte kan ram a sifaak tuk le uknak a chiat tuk ruangah fimcawnnak lei ah kan hmuhtawnmi thil a rak tlawm a rak niam tuk. Ramdang pawl nih zei dah an cawn zei dah an tuah, ramdang ah zei thil dah a chuak timi zong kan rak theih kho lomi thil tampi a rak um. Cu ruangah ramdang ah Nu hruaitu zohchun awktlak le an nun cawn awktlak dingmi nu hna kan rak theih hna lo ca ah nihin kan Lainu hruaitu minthang a chuak hnga ding pawl vialte ṭhanchonak dawnkhantu pakhat ah ka ruah vemi a um. Cucu kan hmuh tawnmi a rak tlawm tuk ruangah a si . Cu bantuk theihhngalhnak chambau le tlawm tuk ruangah nu le pa tlukruannak ah kan thleidanpiak hna.Chungkhar harsat tuk ruang le tangka phaisa lutmi tlawm tuk ruangah a cheukhat chungkhar nih cun (Nu) cathiam deuh an um ko zongah fapale tu sianginn ah kan chiah/kaiter hna. Fanu belte zei tluk cathiam le mifim hmailei hruaitu ṭha a rak chuak kho ding an si zongah amah cu a pasal/va a ngei te lai i, inn dang ah a chuak te dingmi cu pei a si ko cu kan ti hna. Sianginn kaiter duhnak ngei lo in nu le pa tu hi rian rak kan bawm ko seh tiah kan ti hna. Theihpiak thiam ding a simi hna cu; Nu pawl cacawnnak ah thleidannak a um nakhnga lo ding ca ah Pa he aa tluk tein cawnmi ca, sianginn luhter khawhnak nawl pek ding hi a si.

Rianṭuannak: Kum caan saupi cu Nu rian Pa rian tiin, hlan pipu hna nih an rak ṭhen/thleidanpiak hna, atu chan tiang hmanh ah hin Pa cheukhat nih cu bantuk ruahnak le lungput a ngeimi mi tampi um rih a si. “Coka rian cu nu rian” a si ti phung lawng kan ruahnak ah kan i ṭhanpi ve cang rua. Chungkhar khua saknak zongah Nu pawl lutlai siter kan duh hna lo. Acheukhat hmunhma ah cun Nu bia in bia tlukter hrim cu kan i nautat tuk hoi rih. A fawinak in kan chim a si ahcun, Nu cu Pa hruainak kuttang lawngah an um lai, Pa nih a chimmi le a fialmi rian poh a ṭuan lai timi lungput pakhatte lawng khi an rak ngeih. Ram rian le biaknak kong le bang ah cun kan zualhma chinchin ko rua. Kan Bible chungah (Lappidoth Nupi Deborah) zong kha Israel mi hna biaceihtu ding le hruaitu dingah Pathian nih a rak thim ve ko kha mu (Biaceihtu 4:4) hika zongah ka langhter duhmi cu Nu zong nih ram biaceihtu ding rian an ṭuan khawh ve ko. Nihin Khrihfabu rian ah Nu Reverend le Pastor zong a min tein tlawmpal an hun um ve cang. Nain Uknak lei rian ah cun an um rih lo. Ram rianṭuannak ah cun Nu hruaitu cu kan Laimi chungin an um hrim lo. Vanṭhat ah Nu MP pakhat hnih te kan Chin ram chungin kan chuak ve cang ca ah lunglawmh awk hrim a si i, upat pek awktlak zong an si fawn. Nain vawleicung ram uknak le biaknak lei in kan tahchunh a si ahcun Chin ram chungah Nu rian ah lutlai deuh cu chim awk an um rih lo in a lang. Cucaah, kan Lainu pawl zong anmah nih an duhmi le an thiammi le huammi poh ah Pa he aa tluk in rianṭuan khawhnak hmunhma le covo, rian kai khawhnak thazaang zong tampi pek hna awk a si.

Biadonghnak:

Kan Lai nu ṭhancho khawhnak ding lam le an covo kilven thiamnak, hramhram in nu cungah tuahton-
ak khamhnak ding ca ah a bik in fimchimtu ding le khuakhan lairelnak ah Pa nih kan telpi hna le thazaang kan pek hna hi a herh bikmi a si.Miphun pakhat a ṭhanchonak dingah Nu an dirhmun a ṭhat lo a si ahcun ram le miphun cu zei tik hmanhah a ṭhangcho kho taktak bal lo. Nu kha an dirhmun in kan cawisan hna lawngah kan zatlang nunphung le khuasaknak nun ning zong kha a ṭha deuh. Cu bantuk nu le pa tlukruannak a um khawhnak ding ahcun kan zulhphung le kan upadi nih a onhpiak lawng a rak za lo. A lam kip in hmunhma pek zong an herh. Ramkhel bu le biaknak bu tungtlang ah siseh, Community le Organization bu fa tete zongah nu an ṭhutnak kha kan chiahpiak cia hna zong kha a rak herh chih rih. Cu bantuk in Nu le Pa karah i theihthiamnak le rianṭuanṭi khawhnak thazaang kan pek lawngah “ Nu ṭhanchonak dawnkhantu a simi nunphung le upadi le ruahnak ṭha lo pawl vialte cu kan khamh khawh lai. Kan ram Ramkhel rian ah siseh, Luhmuzi, sipuazi le zatlang nunphung kong ah rualrem tein khua kan sa ṭi kho lai.