Val Za Lian Chum

Mino timi biafang hi Oxford Dictionary nih cun ‘the period between childhood and adult age’ a ti i ngakchia sinak in puitling sinak ah kan i thlen cuahmah lio caan hi a si. Kumkhua in kan no lio caan, kan thazaang a ṭhawn lio caan, theihhngalhnak le fimthiamnak ah kan ṭhawn lio caan hna hi mino kan si chung a si. Mizo nih cun mino ti hi ‘ṭhalai’ an ti i an biafang hmanmi nih mino sinak a muru a khen ngaingai. Kawl tu nih cun ‘lunge’ an ti i ngakchia sinak (childhood) deuh khi hlah maw a sawhter ka ti.

A cung ah ka langhter bantuk in mi zeihmanh nih-hin no lio caan kan ngei dih hna. Asinain mino cu rikhiahmi caan chung lawngah khua a sami kan si. Rikhiahmi kan lonh cun mino kan sinak a ziam ve ko hnga. Mino kan si chung rikhiahnak kong ah ruahnak an i dang cio hna. UN nih mino an tah ning cu kum 15 in kum 24 karlak hi mino tiah an pom, African Youth Charter nih cun kum 15-35 hi an pom ning a si ve. Myanmar Baptist Convention nih kum 15-40 hi mino tiah an chiah. Asinain International Baptist World Alliance, World Council Of Churches le Asian Pacific Baptist Federation pawl nih cun kum 35 in a tanglei lawng hi mino tiah an chiah ve hna. A buat-tlak in kan chim si cun mino caan chung kan um hi kum 20 in kum 25 chung tiang lawng hi a si.

Cucaah, no lio caan cu tah khawhmi (measurable) chung lawng hi a si tiah chim khawh a si. Cu ruangah mino kan hung si thawk in mino ri kan lonh hlan kum 25 chung kan cawlcanghnak le kan hoiher nih hin kan chan-chung ro a kan reltu ding a si ca ah mino caan hi a hmang thiammi si kan herh taktak. A fawinak in kan chim si cun, mino kan si chungah hin mitling sinak lam le mi huaha lo sinak lam tiin phun hnih in duh thim awk kan ngei. Hi kan duh thimnak nih hin kan chan-chung lai a kan rel lai ca ah zei lam dah ka zawh i ka zulh ti hi kan i hngal fian a hau. Ka hawinu/hawipa nih zei lam dah a zulh timi nakin keimah hi zei lam a zulmi dah ka si ti hi a biapi deuh. Mi nun tah in kan nun kan hman ahcun lam tlau a fawite (a ṭhatnak a tampi ve nain a chiatnak a tam deuh). Cucaah, mah le mah hi a pakhatnak (first priority) ah aa chia zungzalmi kan si a herh. Kan vawleipi ah hruaitu minthang hna le mifim mithiam minthang hna hi an sining vun cuanh ṭhan tik hna ah mino an si lio tein caan a upatmi an si, dingrep(discipline) nun an ngei, zuamnak nun a ngeimi an si, tinhmi(goal) an ngei i cu an i tinhmi cu ka phak hrimhrim lai timi lungput he an nun an cawm zungzal ca ah a si. Cucaahcun, mino kan si lio te hin ṭuan ding rian le zulh ding rian kan ngei. Cu hna cu..

1. Mino nih fimnak cawn ding: Fimnak cawnnak ah kum rikhiah a um lo, ngakchia in upa pi tiang nih fimnak cu kawl i cawn khawh a si, ti cu a si ko nain fimnak cawnnak ah mino kan si lio tluk in caan ṭha a um lo. Kan thazaang a ṭhawn lio a si bantuk in kan thluak rianṭuan ning zong a rang i fawi tein zei hmanh kan thiam khawh bik lio caan a si. Kum upat hnu cun atu thiammi zong philh ṭhan lengmang a si tik ah a hlei in caan tampi pek a hau i thil thar hngalh a nuar deuh ngai. Mi cheukhat nih cun fimnak hi nuhri thluak tein a rami a si tiah a zummi zong kan um. Pawngkam sining vun cuanh tik ah a hmaan zong a hmaan ngai taktak. Asinain, atu kan chan a simi kum zabu 21st tu cun fimnak hi nuhrin thluak lawngin tah awk a ṭha ti lo. Pumpak zuamnak hrimhrim a hau. Cawnmi le hngalhmi tam a ngeimi poh kha mifim tiah ti an si ko cang.

Chim tawn a simi cu, kum zabu 20th lioah mino hi zei tin dah an tah hna tiah cun “nihin mino thaizing hruaitu,” ti a rak si. Asinain, atu kum zabu 21st hin cun mi tampi nih mino hi zei tin dah an tah ṭhan hna tiah cun “nihin carel thaizing hruaitu,” ti a si cang. Hruaitu sinak ding ah fim le theihhngalhnak tam ngeih a hau i cu hna cu ca chungah an um dih cang hna. Bochanmi sinak ding le mifim sinak ding ahcun nuhrin thluak lawngin a za ti lo, mah nih i zuamnak nun ngeih a hau i ca tampi in rel lengmang a hau. Rang tuk in aa thlengmi kan chan ah mino nih cawnmi le hngalmi kan ngeih pah ve lo cun kan tlukrilhnak a si lai. Cucaah, kan no lio te hin fimthiamnak he chan tiluan a dawimi kan si a hau cang.

2. Mino nih mibu pehtlaihnak hman thiam a herh: Vawleicung ram khat le ram khat pehtlaihnak le mibu pehtlaihnak hna cu ralpi pakhatnak le pahnihnak (1914 – 1918, 1939 – 1945) ruangah a rak cat i ram khat le ram khat chawlehthalnak le rianṭuan ṭinak cu a rak rawk dih cikcek. Asinain, chan a vun i thleng ciammam i Science lei ṭhanchonak le mibu pehtlaihnak (IT) a ṭhancho tuk tik ah ram khat le ram khat cu hramhram in pehtlaihnak a tuah dih hna. A hlan ah lam hlatpi in a rak ummi ram hna kha lam naite ah a chiah dih cang hna. Cucaah, Canadian Professor le Philosophy a simi Marshal McLuhan nih kan vawleipi hi global village tiah min a rak pek phah.

Nihin kan chan ah mibu pehtlaihnak (communication & media) lo ngaingai in tlam a tling kho ti lo. Zeicahtiah media ah thil hlun he thil thar he tiin zeizong te an um dih cang. Theih kan duhmi poh kha media hmangin kawl i cawn khawh dih an si cang. Media hmanh a hmang thiam lomi cu chan tiluan a dawi kho lo tiah zoh beh deuh cu an si. Asinain media ah thil ṭha tampi a um bantuk in thil ṭha lo, kan nun hrawktu ding thil tampi an um ve hna. Dr. Bill Kwon nih a chimmi cu “media cu Pathian nih a kan pekmi thluachuah a si bantuk in Sehtan hman rua ṭha ngai pakhat zong a si” tiah a rak ti. Information Technology (IT) thiamsannak a ṭhancho tuk tik ah atu kan chan cu media chan ti a si cang. Hi media chan ah hin media a hmang thiammi hna cu ṭhanchonak, miaknak, hlawhtlinak, fimnak le theihkauhnak hna hmuh a si bantuk in a hmang thiam lomi ca cun rawhralnak, sunghzatlaknak, mualpho thangchiatnak le thihlohnak tiang a chuahpi (a bik in games celh lo in a um kho ti lomi hna hi an si). Cucaah, mino nih media hi ralring tein a hmangmi si kan herh.

3. Mino nih Nunphung Kilvennak: Nihin kan vawleipi cu khuate pakhat bantuk in ruah a si cang tik ah ram khat le ram khat, phun khat le phun khat, holh khat le holh khat (multi cultural society) tiin nunphung pakhat ah a kan cawh chin lengmang cang. Cu tik ah, miphun tenau hna nih kan ngeihmi nunphung cahloh, bia le hla hna hi kan kilven ngaingai a hau. A hlei in a ṭhangchomi ram ah khau a sami kan Laimi hna nih kan i ralrin a hau. Nunphung pakhat a tlau tik ah miphun sinak zong a fekfuan kho ti lo. Tanchunnak ah, Phaisa fang khat a um lo tik ah thong khat a tlin lo bantukin nunphung pakhat a tlau tik ah miphun pakhat sinak a tlamtling kho ti lo.

Miphun dang nih kan nunphung an theih i an hngalhnak khawhnak ding ṭuanvo a ngeitu cu nihin mino nangmah le keimah hi kan si ko. Nunphung hi thir bantuk a si, thir cu hman deuh poh le a tleu deuhdeuh bantuk in nunphung zong hman a si deuh poh le a fekfuan deuhdeuh ve.

Biadonghnak:

A cunglei ah ka langhter cang bantuk in mino caan cu rikhiahmi caan chung lawng a si tik ah hi caan te hi a hmang thiammi kan si a herh ngai. Mino si lio ahhin thil thiam a fawi bantuk in kan lung zong a rang i kan hnai a lutmi poh kha chim colh le tuah colh a hmangmi kan si. Thail ṭha tampi a um bantuk in thil ṭha lo tampi aa tel ve. Cucaah ralring tein thil tuah kan herh. Cun, no lio caan hin aho hmanh nih nuamh hi duh dih cio a si. Cuka zawn ah Cathiang nih a kan timi cu, “Maw mino hna, nan mino sinak kha lawmhnak in hmang ko u, nan no lioah hin lawmhnak hmu ko seh. Nan duhmi poh kha tuah ko u, nan lung a duhmi kha hmu ko u. (Sihmanhsehlaw nan tuahmi thil poh ah khan Pathian nih bia a kan ceih lai, ti kha hngal ko u),” tiah a ti (Phungchim. 11:9). Hika zawn ah a fiang ngaimi cu zei thil kan tuahmi poh hi kan tuah ning zulh in a zun dih te ding kan si hna ca ah lungfim ngai kan hau. A liam ciami caan khirh awk a ṭhat lo caah atu kan ngeihmi caan ṭha hi a hmang thiammi si i zuam hna usi.